Als het vakantie is geeft de heilige Augustinus vier adviezen om de ware zin van rust te herontdekken. Met “otium sanctum” herinnert de bisschop van Hippo ons eraan dat de ware rust bestaat in het terugkeren naar het essentiële.
Tussen de laatste professionele mail en de eerste dag van de vakantie is er vaak een kloof. Aangekomen op het strand, in de bergen of bij hun naasten laten velen hun gsm aanstaan, hun hoofd nog overvol met lopende dossiers en deze hardnekkige indruk dat men zou moeten genieten van deze vrije tijd om iets nuttigs te doen. Rust stond nochtans op het programma, maar het schijnt vaak moeilijk om er volop in te komen. De vakantie is begonnen, zonder dat de geest echt afgehaakt heeft.
Augustinus van Hippo heeft deze paradox reeds gevat in de vijfde eeuw. In de Stad Gods geeft hij een naam aan wat zo vaak ontbreekt aan de rust: “De liefde voor de waarheid zoekt heilige rust; de noodzaak van de naastenliefde accepteert een rechtvaardige activiteit.” In het Latijn is de uitdrukking nog preciezer: otium sanctum, “heilige rust”. Geen eenvoudig nietsdoen, noch een eenvoudige inzinking te wijten aan de uitputting, maar een bewoonde rust, gericht op iets dat zin en een doel heeft. Voor Augustinus is de rust geen afwezigheid van werk, het is er de vervulling van. Een uitnodiging om doorheen de vier raadgevingen die geïnspireerd zijn door zijn gedachte, werkelijk stil te staan.
Rust is geen beloning
Sint-Augustinus wist dit uit eigen ervaring. In de herfst van 386, pas bekeerd en uitgeput door jarenlang doceren van retorica in Milaan, aanvaardt hij het aanbod van zijn vriend Verecundus om te verblijven in een villa in Cassiciacum, ten noorden van de stad. Hij trekt zich daar terug met enkele naasten, waaronder zijn moeder Monica, zijn zoon Adeodatus, zijn vriend Alypius en enkele studenten. Gedurende enkele maanden experimenteert hij met wat hij later de otium philosophandi, de “filosofische vrije tijd” zal noemen. Een tijd gewijd aan discussies, lectuur en nadenken over het geluk, het scepticisme en de orde der dingen. Van deze uitwisselingen ontstaan vier werken: Contra academicos, De Beata Vita, De Ordine en Soliloquia. Deze werken werden niet geschreven in een bureau, maar in een geleend landhuis, in het ritme van de wandelingen, de gedeelde maaltijden en zelfs passages in het balneum, het badhuis, waarover Augustinus in zijn Belijdenissen schrijft dat het “de zorgen uit de geest wast”. Later zal hij Cassiciacum aanhalen als de plaats waar hij de rust vond, ver van “de koorts van de wereld”. Het gaat hier dus niet om vakantie in de moderne zin van het woord, maar over iets diepers. Een tijd vrijwillig gericht op het zoeken naar de waarheid in plaats van naar de vereisten van het werk. Deze vrije tijd, verre van een vlucht of tijdverspilling, is een van de meest vruchtbare periodes van zijn leven geworden.
Augustinus’ eerste raadgeving zou zonder twijfel zijn dat men ophoudt de rust te beschouwen als een eenvoudige beloning. De moderne logica van de vakantie berust vaak op een soort transactie. Na veel gewerkt te hebben, voldoende geld verzameld en na zijn verplichtingen vervuld te hebben, zou het eindelijk toegelaten zijn om te stoppen. De otium sanctum van Augustinus ligt in een ander perspectief. De rust is niet enkel iets verschuldigd verleend op het einde van de inspanning, maar een toestand waarin de mens terugvindt waarvoor hij gemaakt is. Een ruimte waar de liefde voor de waarheid zich volop kan ontwikkelen. Zoals de bisschop van Hippo het beschrijft in de eerste regels van zijn Belijdenissen, is de mens gemaakt voor God en blijft zijn hart onrustig zolang hij niet rust in Hem. Een onrust waar vijftien dagen in de zon niet altijd volstaan om ze te bedaren, en die eerder uitnodigt om zijn aandacht te richten op wat het hart werkelijk zoekt. Concreet is de eerste stap naar een zomer beleefd volgens deze geest niet enkel een bestemming kiezen of een agenda vullen, maar zich afvragen over de betekenis gegeven aan de rusttijd. Niet enkel wat gedaan zal worden tijdens de vakantie, maar wat ze zullen toelaten te ontvangen.
De rijkdom van de stilte ontdekken
De tweede raadgeving van de heilige Augustinus zou ongetwijfeld zijn om de stilte en de rijkdom van het innerlijk leven te herontdekken. Goed gevuld, was het leven van de Kerkvader intens. Retor, redenaar en later bisschop van een bisdom en gevraagd voor onnoemelijke uitwisselingen, blijft zijn werk zonder ophouden steeds terugkeren naar het beeld van innerlijkheid als een grote ruimte waar God reeds aanwezig is en de mens opwacht. ‘Jij was in mij, en ik was buiten” schrijft hij in zijn Belijdenissen. De zomer, met zijn lange dagen en zijn trager ritme biedt juist de gelegenheid om die innerlijke weg terug te vinden. Niet in ons dagelijkse leven, maar door te leren leven in die stilte. Het lawaai doven, de verstrooiingen aan de kant laten, genieten van een lange avond zonder die ten koste van alles te willen vullen. De stilte aanvaarden in plaats van haar te willen vullen.
Zijn tijd leren verliezen
De derde raadgeving van Sint-Augustinus zou zijn de waarde herontdekken van wat ogenschijnlijk nergens toe dient. De bisschop van Hippo onderscheidt het negotium, de tijd van het actieve leven en het nut, van het otium, die tijd gewijd aan dingen die voor zichzelf gemaakt zijn. Een wandeling zonder uitgesproken doel, een maaltijd die lang duurt, een gesprek met een oude vriend… Deze momenten van het leven zijn niet noodzakelijk verloren uren. Bij Sint-Augustinus tellen ze daarentegen voor de meest menselijke ogenblikken, want ze ontsnappen aan de loutere logica van het nut om plaats te maken voor contemplatie, voor de ontmoeting en voor de vreugde van eenvoudig aanwezig te zijn, essentie zelf van het zijn. Wel te verstaan wordt de vrije tijd dan als een voorsmaak van de eeuwigheid, die zoals Augustinus het begrepen had, zich niet meet aan de opwinding maar aan de volkomenheid.
Anders uitrusten
De vierde raadgeving van de heilige Augustinus zou kunnen zijn om te leren echt te stoppen. Tegenwoordig wordt rust vaak gezien als een middel om krachten te recupereren om daarna efficiënter te zijn. Een visie die de bisschop van Hippo waarschijnlijk fout zou geoordeeld hebben. Otium sanctum is geen middel in dienst van de productiviteit. Het is niet bedoeld om ons productiever te maken wanneer we weer aan het werk gaan, maar het bestaat omdat de liefde voor de waarheid tijd en beschikbaarheid vereist. Een hart dat altijd in beweging is, loopt het risico te missen wat het diepst verlangt. Deze zomer is de meest Augustijnse houding misschien ook wel de eenvoudigste: stoppen. Niet alleen om op krachten te komen, maar om terug te keren naar wat essentieel is. Want het menselijk hart, zoals Augustinus wist, is niet gemaakt voor voortdurende onrust. Het is gemaakt om eindelijk de rust te vinden waarnaar het verlangt.
Een intuïtie die paus Franciscus bijtrad tijdens de algemene audiëntie van 5 september 2018, gewijd aan het derde gebod, waarin hij het belang van de zondagsrust benadrukte. De paus wees toen op een paradox van onze tijd: hoewel nooit voorheen een mens zoveel kon rusten als vandaag, toch schijnt hij ook nooit zo’n leegte gekend te hebben. Want ware rust, legde hij uit, is geen vlucht van de realiteit. “Het is een tijd voor contemplatie, voor lofprijzing, niet voor escapisme” bevestigde paus Franciscus. Een tijd om te herontdekken, eenvoudigweg, “hoe schoon het leven is”.
(…)
Bron: https://fr.aleteia.org/2026/07/12/quatre-puissantes-reflexions-de-saint-augustin-pour-un-saint-repos-estival. Deze tekst werd uit het Frans vertaald door Jos en Helene Van Dyck.
